TBMM Tarihî Bir Sorumluluk Üstlenmeli: Türk Dünyasında Yaşanan Soykırımlar Kayıt Altına Alınmalı ve TÜRK SOYKIRIM ANITI Dikilmelidir!

Rafet ULUTÜRK
BULTÜRK Genel Başkanı – Araştırmacı Yazar
“Türk Dünyasında Soykırımlar” kitabının yazarı

Bir milletin büyüklüğü yalnızca kazandığı zaferlerle değil, yaşadığı felaketleri unutmaması, kaybettiği insanlarının hatırasına sahip çıkması ve tarihinden gelecek nesillere dersler çıkarabilmesiyle ölçülür.

Türk milleti tarih boyunca büyük devletler kurmuş, medeniyetler inşa etmiş, üç kıtada iz bırakmış köklü bir millettir. Ancak bu büyük tarihin yalnızca zaferlerden, fetihlerden ve kahramanlıklardan oluşmadığını da kabul etmek zorundayız.

Bu tarihin bir de acılarla, sürgünlerle, katliamlarla, zorunlu göçlerle, parçalanmış ailelerle ve susturulmuş hayatlarla yazılmış sayfaları vardır.

Balkanlar’da yakılan köyler, Kafkasya’da boşaltılan yurtlar, Türkistan’da bastırılan isyanlar, Kırım’da sürgün edilen aileler, Ahıska’da bir gecede yollara düşürülen insanlar ve Bulgaristan’da kimlikleri değiştirilmek istenen Türkler…

Her biri ayrı bir acıdır.

Her biri insanlık tarihinin sorgulanması gereken bir sayfasıdır.

Ve her biri gelecek nesillerin bilmesi gereken tarihî bir hakikattir.

Bugün artık şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir:

Dünyanın birçok milleti yaşadığı büyük felaketler için anıtlar, müzeler, araştırma merkezleri ve uluslararası hafıza kurumları oluştururken Türk dünyası neden kendi ortak acılarını bütün yönleriyle anlatan büyük bir hafıza merkezi kurmasın?

Ben, Türk Dünyasında Soykırımlar kitabını kaleme alırken yalnızca geçmişin acılarını anlatmak istemedim. Bir milletin hafızasına sahip çıkma sorumluluğunu hatırlatmak istedim. Şimdi bu düşüncenin daha ileri bir aşamaya taşınması gerektiğine inanıyorum. Türkiye Büyük Millet Meclisi öncülüğünde, Türk dünyasının yaşadığı kitlesel insan hakları ihlallerini, katliamları, sürgünleri ve hukuken soykırım niteliği taşıdığı belirlenen olayları belgeleyen kapsamlı bir çalışma başlatılmalı; başkent Ankara’da TÜRK SOYKIRIM ANITI ve Türk Dünyası Tarihî Hafıza Müzesi kurulmalıdır. Bu çağrı bir düşmanlık çağrısı değildir.

Bu çağrı, tarihe ve insanlığa karşı sorumluluk çağrısıdır.

Balkanlar: Kaybedilen Yurtların ve Yarım Kalan Hayatların Hikâyesi

Balkanlar, Türk tarihinin yalnızca bir coğrafyası değildir.

Balkanlar bizim dedelerimizin mezarları, annelerimizin gözyaşları, çocukluğumuzun hatıraları ve yüzyılların biriktirdiği kültürel mirastır.

1877–1878 Rus-Türk Savaşı, Balkan Savaşları ve sonraki dönemlerde yaşanan şiddet olayları, Türk ve diğer Müslüman toplulukların hayatlarında derin yaralar açmıştır. Köyler boşalmış, insanlar öldürülmüş, aileler parçalanmış, büyük nüfus hareketleri yaşanmıştır. Bulgaristan, Yunanistan ve Balkanlar’ın diğer bölgelerinden Anadolu’ya uzanan göç yolları yalnızca insanların yer değiştirdiği yollar değildir.

Bu yollar, kaybedilmiş hayatların ve geride bırakılmış bir medeniyetin izlerini taşır.

Bulgaristan Türklerinin 1984–1989 yıllarında yaşadığı zorla isim değiştirme kampanyası, dinî ve kültürel baskılar, Belene’de yaşanan tutukluluklar ve 1989’daki kitlesel göç ise yakın tarihimizin unutulmaması gereken olaylarıdır.

Bir insanın adını zorla değiştirmek, onun yalnızca kimlik belgesine müdahale etmek değildir. Onun geçmişine, ailesine, aidiyetine ve gelecek nesillere bırakacağı mirasa müdahale etmektir. Ancak tarihî ve hukuki değerlendirmede her zulmü aynı kavramla adlandırmak doğru değildir. Soykırım, etnik temizlik, insanlığa karşı suç, zorunlu göç ve kültürel baskı arasındaki farklar titizlikle araştırılmalıdır. Çünkü haklı bir hafıza mücadelesinin en güçlü dayanağı, tarihî belgeler ve hukuki gerçeklerdir.

Kafkasya: Sürgün Yollarında Kaybolan Nesiller

Kafkasya, tarih boyunca büyük imparatorlukların rekabetine sahne oldu.

Bu mücadelelerin bedelini çoğu zaman sıradan insanlar ödedi.

19. yüzyılda Çerkeslerin kitlesel sürgünü, Kuzey Kafkasya’daki savaşlar, yerinden edilmeler ve yaşanan büyük can kayıpları, bölgenin ortak tarihî hafızasında derin izler bıraktı.

1944 yılında Ahıska Türklerinin Orta Asya’ya sürgün edilmesi ise Türk dünyasının en ağır toplumsal felaketlerinden biridir.

Yaşlılar, kadınlar ve çocuklar yaşadıkları topraklardan koparıldı.

İnsanlar evlerinden, mezarlarından, bahçelerinden ve hatıralarından ayrılmak zorunda bırakıldı.

Bir insanın vatanından koparılması yalnızca coğrafi bir kayıp değildir.

Vatan, bazen bir evin kapısıdır.

Bazen babasının mezarıdır. Bazen annesinin konuştuğu dildir.

Bazen de bir daha dönemeyeceğini bilerek arkasına son kez baktığı köyüdür.

Kafkasya’daki sürgün ve kitlesel şiddet tarihi, Türk topluluklarının yanı sıra bölgede yaşayan diğer halkların acılarıyla birlikte, tarihî bağlamı korunarak ele alınmalıdır.

Çünkü adalet, yalnızca kendi acımızı görmek değil, başkalarının acısına da aynı vicdanla yaklaşabilmektir.

Türkistan: Susturulmak İstenen Kimlikler

Türkistan coğrafyası, Türk milletinin dilinin, kültürünün ve tarihî hafızasının önemli kaynaklarından biridir.

Ancak bu coğrafyada da baskı, sürgün, zorla yer değiştirme, siyasal tasfiye ve kimlik politikalarıyla şekillenen ağır dönemler yaşandı.

1916 Orta Asya ayaklanması ve sonrasındaki kitlesel can kayıpları, Sovyet döneminin siyasi baskıları, Kazakistan’daki büyük kıtlık ve toplumsal yıkım, Türkistan’ın tarihî hafızasında önemli yer tutmaktadır.

Doğu Türkistan’da Uygurlar ve diğer Türk topluluklarına yönelik kitlesel gözaltı, kültürel ve dinî özgürlüklerin kısıtlanması ve ailelerin ayrılması hakkındaki ciddi insan hakları bulguları da uluslararası hukuk çerçevesinde ele alınmalıdır.

Bir milletin dili susturulursa kültürel aktarımı zayıflar.

Tarihî eserleri yok edilirse hafızası zarar görür.

Çocukları kendi kültüründen koparılırsa geleceği tehdit altına girer.

Bu nedenle Türkistan’ın yaşadıkları yalnızca geçmişin değil, bugünün ve yarının da meselesidir.

Türk dünyasının ortak hafızası, yalnızca sınırlarla değil; dil, kültür, insan hakları ve tarih bilinciyle korunabilir.

Kırım: Bir Gecede Vatanından Koparılan Halk

18 Mayıs 1944, Kırım Tatar Türklerinin hafızasına kazınmış acı bir tarihtir.

Stalin yönetimi tarafından gerçekleştirilen kitlesel sürgün sırasında Kırım Tatarları evlerinden çıkarılarak Orta Asya’nın uzak bölgelerine gönderildi.

Sürgün yollarında ve sonrasındaki ağır yaşam koşullarında çok sayıda insan hayatını kaybetti.

Bir düşünün… Sabah uyandığınızda artık evinizin size ait olmadığını söylüyorlar.

Babanızın mezarını ziyaret edemiyorsunuz. Çocukluğunuzun geçtiği sokaklara dönemiyorsunuz. Size ait olan geçmiş, bir emirle elinizden alınıyor.

İşte sürgünün gerçek yüzü budur. Kırım’ın acısı yalnızca Kırım Tatarlarının değil, bütün Türk dünyasının ortak tarihî hafızasının parçasıdır.

5. Hocalı: İnsanlığın Vicdanında Açılan Yara

26 Şubat 1992’de Azerbaycan’ın Hocalı kentinde sivillere yönelik gerçekleştirilen katliam, yakın tarihimizin en ağır trajedilerinden biridir.

Kadınların, çocukların ve yaşlıların da hayatını kaybettiği bu olay, yalnızca Azerbaycan’ın değil, insanlık vicdanının meselesidir.

Hocalı’da hayatını kaybeden insanların hatırası, gelecek kuşaklara nefretin değil, insan hayatının dokunulmazlığının önemini anlatmalıdır.

Çünkü bir çocuğun öldürülmesini hiçbir siyasi hedef, hiçbir askerî gerekçe ve hiçbir ideoloji haklı gösteremez.

Hocalı’nın belgeleri, tanıklıkları ve tarihî gerçekleri de kurulacak ortak hafıza merkezinde yer almalıdır.

TBMM Artık Tarihî Bir Adım Atmalıdır

Türkiye Büyük Millet Meclisi yalnızca kanunların yapıldığı bir kurum değildir.

TBMM, aynı zamanda milletimizin tarihî iradesinin temsil edildiği en yüksek demokratik kurumlardan biridir.

Bu nedenle çağrımız açıktır:

TBMM bünyesinde “Türk Dünyasında Yaşanan Soykırımlar, Katliamlar, Sürgünler ve İnsan Hakları İhlallerini Araştırma Komisyonu” kurulmalıdır.

Bu komisyon yalnızca siyasetçilerden oluşmamalıdır. Tarihçiler, hukukçular, arşiv uzmanları, akademisyenler, insan hakları araştırmacıları, Türk dünyası temsilcileri ve mağdur ailelerin temsilcileri de çalışmalara katılmalıdır.

Komisyonun önünde beş temel görev bulunmalıdır:

1. Balkanlar, Kafkasya, Kırım ve Türkistan’da yaşanan kitlesel şiddet olaylarına ilişkin arşiv belgelerini toplamak ve bilimsel olarak incelemek.
2. Hayatta kalan mağdurların, sürgün ailelerinin ve tanıkların anlatımlarını kayıt altına almak.
3. Olayları uluslararası hukuk bakımından inceleyerek soykırım, insanlığa karşı suç, savaş suçu ve diğer ağır ihlallere ilişkin değerlendirmeler hazırlamak.
4. Türkçe, İngilizce ve ilgili Türk lehçelerinde erişilebilir ortak bir dijital arşiv oluşturmak.
5. Bulguları TBMM’ye sunarak kalıcı bir anıt, müze ve araştırma merkezinin kurulmasına yönelik yasal ve kurumsal çerçeveyi hazırlamak.

Aslında bu mesele TBMM gündemine tamamen yabancı değildir. Meclis tutanaklarında Ahıska Türklerinin sürgünü ve Kırım Tatarlarının yaşadığı felaketler üzerine konuşmalar ve araştırma girişimleri bulunmaktadır.

Ancak bizim önerimiz, bu çalışmaların dağınık biçimde kalmaması ve bütün Türk dünyasını kapsayan sürekli bir kurumsal hafızaya dönüştürülmesidir.

Ankara’ya Türk Soykırım Anıtı Dikilmelidir

Başkent Ankara’da, Türkiye Cumhuriyeti’nin devlet ciddiyetine ve Türk dünyasının tarihî derinliğine yakışan büyük bir anıt yapılmalıdır.

Adı açık ve anlamlı olmalıdır:

TÜRK SOYKIRIM ANITI

Bu anıtın yanında, tarihî olayların hukuki nitelendirmelerini ayrı ayrı açıklayan bir Türk Dünyası Soykırımlar, Sürgünler ve İnsanlık Suçları Hafıza Müzesi kurulmalıdır.

Anıtın mimarisi yalnızca taş ve betondan ibaret olmamalıdır.

Her ayrıntısında bir anlam bulunmalıdır.

Balkanlar’ı temsil eden bir bölüm…

Kafkasya’nın sürgün yollarını anlatan bir bölüm…

Kırım’ın kaybedilen hayatlarını hatırlatan bir bölüm…

Türkistan’ın kimlik ve özgürlük mücadelesini anlatan bir bölüm…

Ve hepsinin ortasında, insanlığın ortak vicdanını temsil eden bir ışık…

Anıtın girişine şu sözler yazılabilir: “Bu topraklarda yükselen anıt, yalnızca kaybettiklerimizin hatırası değil; insanlık onurunun, tarihî adaletin ve bir daha yaşanmaması gereken acıların ebedî şahididir.”

Buraya gelen her çocuk, yalnızca geçmişte kimlerin öldüğünü öğrenmemelidir.

Aynı zamanda insan hayatının neden kutsal olduğunu, zorbalığın toplumları nasıl yıktığını ve barışın neden korunması gerektiğini anlamalıdır.

Anıtın Yanında Uluslararası Bir Araştırma Merkezi Kurulmalıdır

Bir anıt inşa etmek önemlidir.

Fakat bir anıtın gerçek gücü, arkasındaki bilimsel çalışmadan gelir.

Bu nedenle önerimiz yalnızca bir anıt değil, aynı zamanda uluslararası düzeyde faaliyet gösterecek bir araştırma kurumudur.

Bu merkezde Osmanlı, Rus, Sovyet, Balkan ve diğer uluslararası arşivlerde bulunan belgeler araştırılmalıdır.

Tanık anlatımları toplanmalı, aile arşivleri dijitalleştirilmeli, kaybolmaya yüz tutmuş hatıralar kayıt altına alınmalıdır.

Her olay için tarih, coğrafya, sorumlular, mağdurlar, kullanılan yöntemler ve uluslararası hukuk değerlendirmeleri ayrı ayrı hazırlanmalıdır.

Doğu Türkistan’daki insan hakları ihlallerine ilişkin Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin 2022 değerlendirmesi gibi uluslararası raporlar da bilimsel çalışmaların kaynakları arasında yer almalıdır.

Böylece Türk dünyası yalnızca yaşadıklarını anlatan değil, yaşadıklarını belgeleyen, araştıran ve dünya kamuoyuna bilimsel yöntemlerle sunan güçlü bir hafıza altyapısına kavuşacaktır.

Türk Devletleri Teşkilatı Ortak Hafıza Projesini Üstlenmelidir

Türk dünyasının geleceği yalnızca ekonomik anlaşmalarla, ticaret yollarıyla ve diplomatik toplantılarla inşa edilemez.

Ortak tarih bilinci de gereklidir.

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve diğer Türk topluluklarının akademik ve kültürel kurumları, tarihî hafızanın korunması için birlikte çalışabilmelidir.

Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde ortak tarihî hafıza programı oluşturulması değerlendirilmelidir.

Bu program, farklı ülkelerin arşivlerine erişimi, akademik araştırmaları, belgesel yapımlarını ve gençlik eğitimlerini destekleyebilir.

Ancak burada önemli bir ilkeyi unutmamalıyız:

Türk dünyasının ortak hafızası başka milletlere düşmanlık üzerine değil, tarihî hakikat, insan hakları ve barış üzerine kurulmalıdır.

Çünkü geçmişte zulme uğramış bir milletin en büyük ahlaki gücü, bugün başka insanların aynı zulmü yaşamasına karşı çıkabilmesidir.

Bir Kitaptan Bir Anıta: Artık Sözden Eyleme Geçme Zamanı

Ben, Türk Dünyasında Soykırımlar kitabını yazarken geçmişte yaşanan acıların unutulmaması gerektiği düşüncesinden hareket ettim.

O kitabın sayfalarında yalnızca tarihî olayları değil, bir milletin hafızasına sahip çıkma sorumluluğunu da anlatmaya çalıştım.

Çünkü biliyorum ki bir millet bazen savaş meydanlarında değil, hafızasını kaybettiği zaman yenilir.

Tarihini bilmeyen nesiller, geçmişte yaşanan felaketlerin nedenlerini anlayamaz.

Geçmişin nedenlerini anlamayan toplumlar ise gelecekte benzer tehlikeler karşısında hazırlıksız kalabilir. Bugün yeni bir çağrı yapıyorum.

Artık bu acılar yalnızca kitapların sayfalarında kalmamalıdır.

Artık bu hatıralar yalnızca ailelerin anlattığı hikâyelerle yaşamamalıdır.

Artık bu mesele yalnızca yıldönümlerinde yapılan konuşmalardan ibaret olmamalıdır.

Bir kitap yazıldı. Şimdi bir anıt yükselmelidir.

Bu anıtın gölgesinde Bulgaristan’dan göç eden bir aile de Kırım’dan sürgün edilen bir ailenin torunu da Ahıska’dan koparılan bir insan da Hocalı’da yakınlarını kaybeden bir çocuk da kendi geçmişinin hatırlandığını hissedebilmelidir.

Ve bu anıtın kapıları, hangi milletten olursa olsun insanlık acılarına saygı duyan herkese açık olmalıdır.

Bu Mesele Partiler Üstü Bir Millî Sorumluluktur

Türk dünyasının tarihî hafızası günlük siyasi tartışmalara sıkıştırılmamalıdır.

Bu mesele yalnızca bir siyasi partinin, bir derneğin veya bir kişinin meselesi değildir.

Bu, nesiller boyunca taşınacak bir sorumluluktur.

İktidar ve muhalefet, akademi dünyası, sivil toplum kuruluşları, tarihçiler ve hukukçular bu konuda ortak çalışma iradesi gösterebilmelidir.

Anıtın yapılacağı yer, tasarımı, finansmanı ve müzenin yönetim modeli şeffaf biçimde belirlenmelidir.

Anıtın siyasi propaganda aracına dönüşmesine izin verilmemelidir.

Tarihî hafıza, bilimin ve vicdanın rehberliğinde korunmalıdır.

Bir milletin acısını anlatmak için başka bir milletin tamamını suçlamak gerekmez.

Suçların sorumluluğu, bunları gerçekleştiren kişi, örgüt, yönetim ve kurumların eylemleri üzerinden değerlendirilmelidir.

İşte böyle bir yaklaşım, Türk dünyasının haklı hafıza talebini uluslararası alanda da daha güçlü ve saygın kılacaktır.

Mezar Taşları Kaybolabilir, Milletin Hafızası Kaybolmamalıdır

Bugün Balkanlar’da, Kafkasya’da ve Türkistan’da geçmişin izlerini taşıyan nice köy vardır.

Bazılarında artık Türkçe konuşan kimse kalmamıştır.

Bazı mezarlıkların taşları yıkılmıştır.

Bazı evlerin kapıları bir daha açılmamıştır.

Bazı ailelerin çocukları dedelerinin doğduğu toprakları hiç görmemiştir.

Ama o insanların hikâyeleri hâlâ yaşamaktadır.

Bir annenin duasında…

Bir dedenin gözyaşında…

Bir göçmenin eski valizinde…

Bir mezar taşında…

Bir türkünün unutulmayan sözlerinde…

İşte bizim görevimiz, bu hatıraların yok olmasına izin vermemektir.

Ben bugün Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne, üniversitelerimize, Türk dünyasının devletlerine, sivil toplum kuruluşlarına ve bütün tarih araştırmacılarına çağrıda bulunuyorum:

Gelin, Türk dünyasının yaşadığı büyük felaketleri belgeleriyle kayıt altına alalım.

Gelin, Ankara’da Türk Soykırım Anıtı’nı ve Türk Dünyası Tarihî Hafıza Müzesi’ni kuralım.

Gelin, geçmişin acılarını gelecek nesiller için barışın, adaletin ve insanlık onurunun dersine dönüştürelim.

Çünkü biz yalnızca geçmişte kaybettiklerimizi anmak istemiyoruz.

Biz, gelecekte hiçbir çocuğun kimliği yüzünden öldürülmediği, hiçbir annenin evladından koparılmadığı, hiçbir milletin dilinden, kültüründen ve vatanından zorla uzaklaştırılmadığı bir dünya istiyoruz.

Unutmayalım:

Toprağa gömülen insanlar olabilir. Ama hakikat toprağa gömülmemelidir.

Mezar taşları yıkılabilir. Ama milletin hafızası yıkılmamalıdır.

Tarih susturulabilir. Ama hakikat er ya da geç konuşur.

Ve bir gün Ankara’da yükselecek o anıt, bütün dünyaya şu mesajı vermelidir:

“Biz acılarımızı unutmadık. Ama geleceğimizi nefret üzerine değil, adalet, hafıza ve barış üzerine kuruyoruz.”

Rafet ULUTÜRK
BULTÜRK Genel Başkanı
Türk Dünyasında Soykırımlar Kitabının Yazarı

Bu yazı, TBMM’ye yönelik bir kamuoyu çağrısı ve kurumsal proje önerisidir. Anılan tarihî olayların hukuki sınıflandırmaları, bağımsız bilimsel araştırma ve uluslararası hukuk ilkeleri çerçevesinde yapılmalıdır.